Conflict en theologie

In een conflict gebeurt het: een echte verandering in ons denken en ervaring. Ook voor de theologie geldt dat. In conflict wordt een gewortelde theologie gevormd. Hoewel het in de menselijke natuur lijkt te zitten dat we conflictmijdend zijn, kunnen we er niet om heen dat we wel conflicten veroorzaken. In alle facetten van het leven kunnen er conflicten ontstaan, en je ziet steeds meer vormen van conflictresolutie uit de grond opkomen: in de politiek, in organisaties en bedrijven, maar ook in familiezaken zoals echtscheiding. Steeds vaker worden er adviseurs en coaches ingeschakeld om een conflict te bemiddelen, hetzij door inhoudelijk advies of procesbegeleiding.

Iets constructiefs
Iets van conflict trekt mij aan. Ik ben niet conflictzoekend, maar ben wel in staat om de grenzen van een gesprek of situatie op te zoeken om te kijken welke reacties er ontstaan. Dan komen we tot de kern van de zaak, en ontmoet ik de ‘echte’ persoon die voor mij staat. Als goedgetrainde sociale dieren zijn we namelijk geneigd om ons te gedragen zoals we ons horen te gedragen. We maken ons de sociale gedragsregels al gauw eigen om niet buiten de groep te vallen. Daarbij heb je mensen die cultuurbepalend zijn, de personen die een grote invloed hebben op de regels binnen een bepaalde groep. De kat-uit-de-boom-kijk types observeren de groep eerst, om zo te bepalen hoe zij zich kunnen gedragen. Nu zeg ik niet dat er alleen leiders en volgers zijn, maar we zijn als mensen geneigd om ons aan te passen, ons te conformeren aan bestaande normen. Vaak wanneer uitersten of juist zeer gelijke types elkaar treffen, ontstaan er conflicten. Afhankelijk van het niveau spreek je van persoonlijke, sociale of politieke conflicten. Etnische conflicten lijken hierbij in onze tijd een grote plaats in te nemen in onze maatschappelijke discours.

Wat zo interessant aan een conflict is, is dat het ons vaak brengt tot het punt waar onuitgesproken denkpatronen of emoties aan de oppervlakte komen. In die zin hoeft een conflict niet noodzakelijk een ruzie, strijd of zelfs oorlog te betekenen. De Van Dale spreekt van een meningsverschil. Dat is dan wellicht te timide uitgedrukt, omdat conflict wel degelijk een verandering van de huidige relatie kan betekenen. Bij een meningsverschil kun je ook een bak koffie doen en de verschillende standpunten uitwisselen zonder dat het iets van je vraagt. Een conflict daarentegen zal ergens van je vragen om te veranderen, en dat is wat een conflict onaantrekkelijk maakt. Wij willen liever de goede vrede bewaren.

Jezus en conflict
Trekken we dit door naar het christelijk leven en theologie, dan kunnen wij er niet om heen dat het centrale figuur Jezus Christus eerder conflict veroorzaakte dan meed. Hoewel de vredestichters een bijzondere benoeming ontvangen, kwam Jezus zelf niet om vrede te brengen maar verdeeldheid. Hij was op zijn minst een controversieel persoon in de tijd waarin Hij op aarde leefde. Zijn hele persoon riep aan tot botsingen van meningen. De gemoederen konden tijdens zijn optreden hoog oplopen. Niet alleen werden er pogingen gedaan om Hem te doden, Hij had geen blad voor de mond in aanwezigheid van hoogstaande geleerden en politici in zijn tijd. Een publiek van toehoorders kon vaak uit mensen bestaan van zeer diverse achtergronden, sociaal-economisch, religieus en etnisch. Uiteindelijk leidden zijn uitspraken en daden tot zijn veroordeling tot de dood. Zijn uitspraken over de tempel en zijn herkomst leidden tot protesten binnen de religieuze gevestigde orde. Ook het gerucht dat hij een soort revolutie zou leiden om de Romeinse macht in te dampen viel bij de huidige regeerders niet in de juiste keelgat, alhoewel zij (Herodus en Pilatus) uiteindelijk geen reden zagen om hem te kruisigen.

Nu is het niet een christelijk-missionair doel om overal op de wereld conflicten te veroorzaken in navolging van Jezus. Het gaat Hem namelijk niet om het conflict zelf, maar om hogere doelen die in termen van waarheid en gerechtigheid te vangen zijn. Het is niet de bedoeling om als christenen ruziezoekers te worden, maar zoals Paulus treffend verwoord de vrede te bewaren waar je kunt. Het kan niet aan ons liggen wanneer er een conflict ontstaat om de verkeerde redenen. Dat er als gevolg op onze presentie en goede daden een conflict kan ontstaan, is echter niet te vermijden. Maar alleen goedheid mag als reden aangeschreven worden. Die goedheid komt voort uit de voorliefde voor waarheid en gerechtigheid. Maar wat is waarheid, en wat is gerechtigheid?

De Bijbel leert ons duidelijk dat wij in relatie met Jezus moeten blijven staan, willen wij die abstracte begrippen eigen maken en uitleven. Hij zelf is de weg, de waarheid en het leven. Hem kennen, maakt ons vrij om de waarheid te begrijpen en er naar te handelen. Kortom, onze relatie met Jezus is transformatief van aard: wij veranderen van binnenuit. Het is niet een waarheid die via het verstand aan te leren is, maar een persoon. In hem blijven, is in de waarheid blijven. Het resulteert in een scherpe en zuivere blik van hoe de wereld is en zou moeten zijn, iets dat de Geest in ons uit kan werken. Dit geeft geen reden tot opschepperij of roemen, maar tot gepaste bescheidenheid dat wij -hoewel wij de waarheid hebben leren kennen – /niet zelf de waarheid in pacht hebben/. Dat werkt met een relatie anders dan met rationele kennis, het heeft betrekking op ons hele persoon. Wij zullen zoals Hij ons volledig moeten blijven committeren aan deze kostbare relatie. Het raakt ons wezenlijk.

Waarheid in relatie 
Nu wij de waarheid kennen, doch niet bezitten, zullen wij opnieuw in relatie moeten treden. En nu is dat met anderen. Wij zullen ergens moeten leren van anderen die met Hem in relatie zijn gaan treden, willen tot de volle waarheid komen. In die zin biedt ons christelijk geloof altijd openheid tot de ander, omdat wij mogen begrijpen dat de christelijke, maar ook de menselijke, levensweg niet alleen belopen wordt. En die weg hoeft allesbehalve conflictmijdend te zijn. De voorliefde voor waarheid en gerechtigheid eist van ons dat wij verliefd worden op de zaken waar Gods liefde naar uitgaat. Dat zijn zaak die van ons worden. Want hoewel wij allemaal Hem zoeken, het is onze menselijkheid die ook blokkades op kan werpen. En dan komen we tot het nut van het conflict. Wanneer namelijk een homoseksueel deel wilt nemen aan het avondmaal, maar het hem geweigerd wordt, waar staan wij dan als geloofsgemeenschap? Wij kunnen het negeren. Wij kunnen er mee instemmen. Wij kunnen er actief mee oneens zijn. Wij kunnen met hem treuren. Hoe dan ook, wij hebben er allemaal een mening over. Wanneer vrouwen niet dezelfde positie kunnen bekleden als mannen, hoewel zij wellicht wel de roeping in hun hart ervaren, dan moeten we daar iets mee. Wij kunnen weer op allerlei manieren reageren, maar er zal wel een reactie moeten komen. Nu noem ik gelijk twee controversiële situaties die in het kerkelijk leven kunnen voorkomen, maar het kan op verschillende onderwerpen betrekking hebben. En dit gaat dan om het kerkelijk leven zelf, maar het kan ook gevolgen hebben voor onze presentie in de samenleving. Of over maatschappelijke thema’s die onze serieuze aandacht eisen.

Niet alles onder de mantel der liefde
Veel zaken worden opgelost door ‘de mantel der liefde’ . En dat is een goed streven, maar dat kan in praktijk ook een vorm aannemen van het structureel ontkennen van specifieke problemen. De liefde is geduldig, maar zij is ook iets actiefs. ‘Love is a verb’ zegt een poplied. Je zult binnen de kerk of gemeente er aan moeten werken. Een gezonde kerk opbouwen gaat niet vanzelf. Het is enerzijds een alternatieve gemeenschap in een wereld waar een gevoel van geborgenheid en veiligheid niet vanzelfsprekend zijn, maar anderzijds ook de gemeenschap die juist door de liefde thema’s agendeert om dat eerste te verzekeren. Daar is een conflict voor nodig. En nogmaals, dit betekent niet dat er opzettelijk ruzie of discussie wordt gezocht maar dat er wel uitgesproken wordt wat nodig is om de goede relatie met Hem en elkaar te zoeken en te behouden. In een goed huwelijk zijn de meest open gesprekken het pijnlijkst, maar vaak ook de meeste kostbare. In die ene cirkel waar de relatie zich bevindt, kunnen er juist meningsverschillen zijn en uitgesproken worden. Dat verandert niets aan het feit dat het binnen die relatie en verstandhouding gebeurt, een dergelijke klimaat moet er ook zijn. Daar ben je familie voor. Het andere alternatief is dat kerkelijke zaken zich altijd vanzelf oplossen doordat het probleem simpelweg wordt verwijderd. Er zijn wel degelijk gevallen waar dat nodig is, denk aan Paulus die tot tweemaal toe mensen heeft uitgeleverd aan de wereld. Maar dit heeft altijd een pastoraal doel. In principe los je familieproblemen binnen de familie op. Wij geheel anders.

Het gesprek opzoeken staat dus in dienst van de waarheid en gerechtigheid, dat deze voller worden in ons, dat Jezus meer wordt in ons. De meningen moeten op tafel komen, dat wat van binnen gedacht en gevoeld wordt verdiend aandacht. Alle partijen moeten hierbij betrokken zijn. Wij zullen van de ander moeten horen wat het met hem of haar doet. Wij zullen in gesprek moeten komen met de Bijbel en onze individuele interpretaties hiervan. Er is geen groei zonder de achterste van onze tongen te laten zien. In praktijk zal het een uitdaging zijn om eerlijk te durven zeggen wat je denkt en voelt. Maar zolang de basisregels bepaald zijn, er een klimaat van uitwisseling van ideeën bestaat en een fundamenteel gevoel van veiligheid, dan kan het vrucht dragen. het uitgangspunt is de moed hebben om de werkelijkheid niet uit de weg te gaan, maar die tegemoet te treden. Er zijn nou eenmaal kwesties die onze aandacht behoeven, waar wij ons niet voor kunnen schuilen, wil je de claim behouden dat je een kerk bent van en voor allen. Een kerk waar Griek en Jood, man en vrouw, arm en rijk aan deel kunnen nemen.

Conflict en theologie
De titel luidt ‘conflict en theologie’. Dat spreekt de pretentie uit dat er een theologische antwoord is op conflict. Er is een theologie van de hoop of een theologie van verantwoordelijkheid, maar een theologie van het conflict is moeilijk te verdedigen. Het is namelijk niet een doel op zich. Maar dat zijn hoop en verantwoordelijkheid in strikte zin ook niet. Het is een bewustzijn, een modus vivendi. Wij kunnen leven met hoop, en met een verantwoordelijkheid, maar wij leven in conflict. Er ligt een levensvisie dat het leven niet alleen rozengeur en maneschijn is. Hoop veronderstelt wanhoop, verantwoordelijkheid veronderstelt nalatigheid en conflict veronderstelt geslotenheid en stagnatie. In deze zin wil ik conflict niet alleen als iets negatiefs zien, iets dat door strijd ontstaat, maar ook als middel gezien kan worden voor iets positiefs, namelijk de moedige zoektocht naar waarheid en gerechtigheid. Het is uiteindelijk de zoektocht naar Jezus, en Hem ten volle te leren kennen.

Advertisements